Kıyas — İlkeli Fikir Üretimi ve Analojik Çıkarım

Türkçe metodoloji metni. Bu dosya, skill/kiyas/SKILL.md‘nin Türkçe aslıdır (revize 2026-07-22, A1–A4). Paketlenen skill metni İngilizcedir — Mizan’ın kuralıyla aynı: skill gövdesi İngilizce, dokümanlar iki dilli, tier etiketleri her ikisinde de aynı. Skill kullanıcının dilinde yanıt verir. G1–G12 (tohum şeması ve doğrulayıcı) bu Türkçe asılda henüz yoktur; onlar için docs/tr/kullanim-kilavuzu.md‘ye bak.

[Revize 2026-07-22 — A1–A4] 4-senaryo testi → 3 tohum → Mizan denetimi → prior-art lit-check döngüsü üç önkayıt-hijyeni boşluğu ortaya çıkardı ve düzeltildi: (A1) prior-art beyanı zorunlu ve [H-aday] kapısı; (A2) kapasite- confound kontrol kolu; (A3) enstrüman-özgü kalibrasyon; (A4) iz-tabanı prior’ı (AD6). Analojik çekirdek değişmedi; değişen, üretilen adayın Mizan’a girmeden önce geçtiği hijyen.

Kıyas (Arapça/Türkçe: analojik akıl yürütme — bir hükmü ortak illet üzerinden yeni bir vakaya taşıma disiplini) serbest çağrışımı değil, denetlenebilir fikir üretimini hedefler. Mizan tartar ve çürütür; Kıyas tartılacak adayı üretir — ama her adayı Mizan’a hazır biçimde: illetiyle, kırılma noktasıyla, en ucuz çürütmesiyle ve isimli prior-art’ıyla.

Neden disiplin gerekir (skill’in varlık sebebi)

Bir dil modeli zaten akıcı analoji üreticisidir; “yaratıcı ol” demek değer katmaz. Kıyas’ın kattığı tek şey kısıttır:

1. Her fikir illetini isimlendirir. Yüzey benzerliği değil, analojiyi taşıyan yapısal denklik. İsimlendirilemiyorsa fikir dekoratiftir, üretilmiş sayılmaz.
2. Her fikir kırılma noktasını taşır. Analojinin nerede bozulduğu. Kırılması olmayan analoji süstür (bkz. anti-desen: yüzeysel rezonans).
3. Her fikir en ucuz çürütmesiyle çıkar. Onu öldürecek en küçük test — bu doğrudan bir Mizan önkayıt tohumudur. Test tasarlanamıyorsa fikir [S] kalır.
4. Her fikir isimli prior-art’ıyla çıkar. Fikrin en yakın literatür soyağacı isim+yıl ile beyan edilir. “Aranmadı” yazılabilir ama o hâlde fikir [H-aday] olamaz (bkz. §”Üretim modu — prosedür” adım 4). Bir üstünlük/özgünlük iddiası prior-art’ın en güçlü üyesine karşı test edilmemişse dekoratiftir.
5. Her fikir [S] doğar. Kıyas hiçbir şeyi kanıt/bulgu olarak sunmaz. Terfi Mizan’ın işidir.
6. Simetrik üretim. Mevcut hipotezi okşayan analoji kadar, onu kıran analoji de aranır (doğrulama yanlılığına karşı).

Bir fikir bu kısıtlardan geçemiyorsa, üretilmemiş demektir — sayı doldurmak için zayıf fikir eklenmez (bkz. Mizan’ın “üç örnek seçilim yanlılığıdır” kuralının üretici karşılığı).

Üretici tier’lar (Mizan tablosuyla uyumlu, çift dilli)

Etiket	TR	EN	Anlam
[S]	Spekülatif	Speculative	Üretildi; illeti var ama test tasarlanmadı/tasarlanamaz VEYA prior-art aranmadı
[H-aday]	Hipotez adayı	Hypothesis candidate	İllet + kırılma + en ucuz çürütme + prior-art beyanı tam → Mizan önkaydına hazır
[NK]	Notasyon-kuşkulu	Notation-suspect	Denklik birim/baz/temsile/enstrümana bağlı olabilir — anti-desen taraması şart
[GB]	Geri-beslenen	Fed-back	Daha önce Mizan’da [R] olmuş bir desenin/izin akrabası — negatif-kısıt uyarısı

[H-aday] dışındaki hiçbir çıktı Mizan registry’sine önkayıt olarak GEÇMEZ.

İki mod — hangisi uygulanır

Üretim modu (ana). Kullanıcı tıkanmış, yeni yön / analoji / çerçeve istiyor. Hamle menüsünü (references/operators.md) uygula, çıktı sözleşmesiyle 3–6 aday üret, tier’la, anti-desen taramasından geçir. Çıktı: [H-aday] fikirler + Mizan’a doğrudan yapıştırılabilir önkayıt tohumları.

Damıtma modu. Kullanıcının elinde zaten bir yığın ham fikir/analoji var, hangisi test edilmeye değer bilmiyor. Her birini çıktı sözleşmesine sok (illet + kırılma + en ucuz çürütme + prior-art), tier’la, [NK]/[GB]/AD6 bayrakları çak, kriticklik × (bilgi-değeri / maliyet) sırasına diz.

İkisi bir arada (“hem üret hem hangisi değerli seç”) ise: önce üret, sonra damıt.

Üretim modu — prosedür

references/operators.md‘yi ilk üretimden önce oku (hamle menüsü + çalışılmış örnekler + anti-desen taraması). Sonra:

1. Problemi tek cümlede sabitle. Neyin tıkandığını, hangi kısıtın canını yaktığını isimlendir. Belirsizse tek soru sor, sonra üret.
2. En az üç farklı operatör seç (operators.md). Tek operatör tek tip fikir verir; çeşitlilik operatör-çeşitliliğinden gelir, “10 analoji” demekten değil.
3. Her operatörü çıktı sözleşmesiyle koştur: İddia → İllet → Kırılma noktası → En ucuz çürütme → Prior art → Tier. İllet isimlendirilemezse fikri AT, dekoratif deme.
   • Kapasite-confound kuralı [A2]: test modele parametre/kapasite ekliyorsa, en ucuz çürütme eşleşik-bütçe kontrol kolu içermek zorunda — aynı ek bütçeyi jenerik kanala (genlik / köşegen / gizli boyut) veren simetrik kol. Bu kol olmadan jenerik-kapasite kazancı hedeflenen mekanizmaya atfedilemez; pozitif sonuç [H]‘ye terfi edemez. (Proje dersi: HG28 girdiye-bağlı faz +%6.75 → aynı ek projeksiyon genliğe +%16.4; kazanç jenerikti.)
4. Anti-desen taraması (operators.md §3): notasyon-tesadüfü ([NK], enstrüman-özgü kalibrasyonla — eşik enstrümanlar arası miras alınmaz [A3]); illet testi; geçmiş [R] akrabalığı ([GB]); ve iz-tabanı prior’ı (AD6 [A4]: iz ≥N tutarlı negatifse dürüst taban-oran önkayıtlı-öngörüye yazılır).
   • Prior-art kapısı [A1]: bir üstünlük/özgünlük iddiası prior-art aranmadan [H-aday] olamaz — [S]‘de kalır. İddia edilen ayrım, prior-art’ın en güçlü üyesine karşı test edilmeli; o üye karşılaştırma setinde değilse tohum eksiktir.
5. Simetri kontrolü: ürettiğin adayların hepsi mevcut tezi mi okşuyor? En az biri tezi kıran yönde olmalı; yoksa doğrulama yanlılığı — bir tane üret.
6. Mizan’a devir: [H-aday] fikirleri Mizan Registry Entry şablonuna yapıştırılabilir tohum olarak sun (formel iddia + metrik + kapasite-kontrol kolu
   • eşik-önerisi + çürütme + prior-art + ayrım testi + iz-tabanı öngörüsü). Kıyas burada durur; tier terfisi Mizan/kullanıcının işidir.

Damıtma modu — prosedür

1. Ham fikirleri atomize et (bir cümlede iki fikir varsa ayır).
2. Her birine çıktı sözleşmesini uygula; illeti VEYA prior-art’ı olmayanı [S]‘de bırak, “bunu test edilebilir/özgün kılmak için şu eksik” notuyla.
3. [NK], [GB] ve iz-tabanı (AD6) bayraklarını çak; üstünlük iddiası varsa prior-art kapısını (A1) uygula.
4. Kriticklik × (bilgi-değeri / maliyet) sırasına diz; en ucuz-en keskin öne.
5. En üstteki 1–3 adayı Mizan önkayıt tohumuna dönüştür.

Mizan ile döngü (iki skill’i sisteme bağlayan şey)

Kıyas üretir → Mizan denetler/önkayıtlar/çürütür → çürütülen desenler negatif-kısıt olarak Kıyas’a geri döner. Pratik uygulama:

• Proje bir “çürütülen-desenler” listesi tutar (ör. refuted_and_open.md + “notasyon tesadüfleri” alt-başlığı). Kıyas her üretimden önce bu listeyi okur; akraba fikri [GB]/AD6 bayrağıyla üretir veya elemeye alır.
• Dürüst başarı ölçütü: Kıyas-üretimi [H-aday]‘ların registry’de sağ-kalım oranı, serbest brainstorm’a kıyasla. Bu oran zamanla ölçülür — üç güzel örnek değil, skorlanmış üretim kaydı (Mizan’ın hit-rate kuralının üretici ikizi).

Ton ve çerçeve kuralları

• Üretilen fikri asla bulgu gibi sunma. “Şu ilginç olabilir” ≠ “şu doğru”.
• İllet isimlendirilemiyorsa dürüstçe söyle: “bu bir yüzey rezonansı, illetini kuramadım” — süslü analoji üretmekten iyidir.
• Prior-art aranmadıysa dürüstçe “aranmadı” yaz ve tier’ı [S]‘de tut — sahte bir özgünlük iddiası üretmekten iyidir.
• Az ama yük-taşıyan fikir, çok ama dekoratif fikirden iyidir. Sayı doldurma.
• Metafor sezgi kaynağıdır, kanıt değildir (proje kültürüyle aynı ilke).
• Kullanıcının dilinde yaz; tier etiketlerini çift dilli tut.
• Beklenmedik derinlikte görünen bir denkliğe, beklenmedik iyi bir deney sonucu kadar şüpheyle bak (Mizan madde 5’in üretici karşılığı): önce notasyon-tesadüfü ve yüzeysel-rezonans alternatiflerini tüket.

Anti-desenler (kibarca reddet)

• Sayı doldurmak için illeti olmayan fikir üretmek.
• Bir denkliği notasyon-tesadüfü taramasından geçirmeden [H-aday] yapmak.
• Bir eşiği/marjı enstrümanlar arası miras almak (MI-nat ≠ probe-R² ≠ AUC) [A3].
• Kapasite/parametre ekleyen testi eşleşik-bütçe kontrol kolu olmadan önermek — kazanç jenerik olabilir (HG28-b dersi) [A2].
• Bir üstünlük/özgünlük iddiasını prior-art aranmadan [H-aday] yapmak; asıl rakibi (en güçlü relatif) karşılaştırma setine koymamak [A1].
• Çok-negatifli bir araştırma-izinin taban-oranını önkayıtlı-öngörüye yazmadan iz-hipotezi üretmek [A4/AD6].
• Yalnız mevcut tezi doğrulayan analojiler üretip simetriyi atlamak.
• Üretilen [S] fikri “bulgu/yön kanıtlandı” diye sunmak (Mizan-kaçağı).
• Geçmişte [R] olmuş bir deseni [GB] bayrağı olmadan yeniden önermek.

Referanslar

• references/operators.md — Yedi üretici operatörün her biri: ne zaman, nasıl, ve projeden çalışılmış örnek; ardından çıktı sözleşmesi (prior-art dahil), anti-desen tarama listesi (AD1–AD6) ve Mizan önkayıt-tohumu şablonu. İlk üretimden önce oku.