Kıyas — Üretici Operatörler, Anti-Desen Taraması, Mizan Tohumu

Türkçe operatör metni. Bu dosya, skill/kiyas/references/operators.md‘nin Türkçe aslıdır (revize 2026-07-22, A1/A3/A4). Paketlenen sürüm İngilizcedir. G1–G15 notları bu asılda yoktur; bkz. docs/tr/kullanim-kilavuzu.md.

[Revize 2026-07-22 — A1/A3/A4] SKILL.md’nin A1–A4 yamalarının operasyonel karşılığı bu dosyaya taşındı: (A1) çıktı sözleşmesine ve tohum şablonuna Prior art + ayrım testi alanları; (A3) AD1’e enstrüman-özgü kalibrasyon nüansı (eşik enstrümanlar arası miras alınmaz); (A4) yeni AD6 — iz-tabanı prior’ı; tohum şablonuna kapasite-kontrol kolu (A2) ve iz-tabanı öngörüsü (A4) alanları. Yedi operatör ve analojik çekirdek değişmedi.

İçindekiler:

1. Yedi üretici operatör (ne zaman / nasıl / çalışılmış örnek)
2. Çıktı sözleşmesi (her fikir bu zarfla çıkar)
3. Anti-desen tarama listesi
4. Mizan önkayıt-tohumu şablonu

Çalışılmış örnekler, kullanıcının SpectralLM/GS-SSM projesinden çekilmiştir; amaç operatörün somut hissini vermek, o sonuçları tekrar iddia etmek değil.

1. Yedi üretici operatör

Tek üretimde en az üç farklı operatör kullan. Çeşitlilik operatör seçiminden gelir, “daha çok analoji” demekten değil.

O1 — Kıyas (analoji-transferi) [çekirdek]

• Ne zaman: hedef problemin yapısı bilinen bir alanınkine benziyorsa.
• Nasıl: Asl (kaynak alan, yapısı bilinen) → Far’ (hedef problem). Sonra illeti izole et: kaynaktaki hangi yapısal özellik hedefe taşınıyor? İlleti isimlendiremiyorsan bu O1 değil, yüzey rezonansı — at.
• Örnek (proje): Asl = Kuramoto faz-senkronizasyonu (fizik); Far’ = dizi modellemede “dikkat”. İllet = bileşenler-arası seçici hizalanma bir bağlam-bağımlı ağırlık üretir. Kırılma: senkronizasyon periyodik/otonom dinamiktir; dil aperiyodik ve girdi-sürülü → faz-değeri kısmı taşınmıyor (nitekim Mizan’da faz “largely redundant” çıktı). İllet yaşadı (seçici kontraksiyon), yüzey (faz-mistisizmi) çürüdü — operatörün doğru kullanımı.

O2 — Ters-çevirme

• Ne zaman: bir yönün/nedenselliğin/işaretin “bariz” sayıldığı her yerde.
• Nasıl: varsayılan oku çevir. “A, B’yi üretir” → “B, A’yı seçer/kısıtlar”.
• Örnek (proje): “durum geçmiş token’ı taşır” (retriever imgesi) → tersine “geçmiş, durumu daraltır” (lossy özetleyici). Ters okuma HG31’in çürütmesiyle tutarlı çıktı: durum uzak-token kimliğini taşımıyor, yakın-ufku okunabilir tutuyor. Ters-çevirme çoğu zaman gizli bir varsayımı görünür kılar.

O3 — Kısıt-gevşetme

• Ne zaman: “şu yüzden yapamıyorum” cümlesi kurulan her yerde.
• Nasıl: o kısıtı geçici olarak kaldır; uzay nasıl açılıyor? Sonra kısıtın neden vardı olduğunu ve gevşetmenin bedelini yaz.
• Örnek (proje): HG34’te Gershgorin kararlılık kısıtı kuplajı |c|≤~0.03’e bağladı → zayıf-kuplaj dekoratif çıktı. Kısıt-gevşetme: “kararlılığı başka yoldan garanti et (unitary-karışım, ρ≤1 korunur) → tam-güç kuplajı aç”. Bedel: parametrizasyon karmaşıklığı. Bu doğrudan HG34-rafine önkaydını doğurdu.

O4 — Sınır / uç durum

• Ne zaman: bir mekanizmanın “neden çalıştığı” belirsizse.
• Nasıl: bir parametreyi 0’a veya ∞’a it. Ne kırılır, ne sadeleşir, ne dejenere olur? Uçta kalan şey çekirdek mekanizmadır.
• Örnek (proje): HG32 minimal-çekirdek tam olarak budur — SiLU/conv/rotasyon/ mod tek tek 0’a it, yalnız |ā| bırak. Uçta hâlâ tavan kırılıyorsa indirgenemez mekanizma seçici sönümdür. Uç durum, “hangi bileşen yük taşıyor” sorusunu ablasyona çevirir.

O5 — Ölçek-transferi

• Ne zaman: X ölçeğinde/rejiminde bir bulgu var; başka rejimde ne olur?
• Nasıl: mekanizmayı al, ölçeği/bağlam-uzunluğunu/boyutu değiştir, öngörü yaz.
• Örnek (proje): seq256’da “diz yok” (durum-faydası bağlamla büyümüyor) → seq1024’e transfer: “uzun bağlamda diz yükselir mi?” (HG13-d). Ölçek-transferi reduced-ölçek bulgusunu ana-rejim önkaydına bağlar; kapsam-şerhi zorunlu.

O6 — Birleştirme (çarpıştırma)

• Ne zaman: iki ayrı hat paralel ilerliyor, birleşimi düşünülmemişse.
• Nasıl: iki çerçeveyi zorla aynı düzenekte kes. Etkileşim toplamsal mı, alt-toplamsal mı, süper-toplamsal mı?
• Örnek (proje): girdiye-bağlı faz (HG28) + girdiye-bağlı genlik (HG28-b) ayrı ölçülmüştü → birleştir: 2×2 faktöriyel (HG35). Sonuç alt-toplamsal (faz genlik-varken redundant). Birleştirme, “ikisi birden ne yapar” sorusunu etkileşim-terimine çevirir — en yüksek bilgi-değerli hamlelerden.

O7 — Vekil-değiştirme (substrat swap)

• Ne zaman: bir işlev bir substratta çalışmıyor/tıkanıyorsa.
• Nasıl: işlevi sabit tut, substratı/enstrümanı değiştir.
• Örnek (proje): “çıkarımda öğrenme” faz-substratında ölmüştü (X1: fazlar donuk, PPL bozulmuyor). Vekil-değiştirme: aynı işlevi (çıkarım-anı adaptasyon) faz yerine durum + okuma katmanı substratına taşı → HG12 ilk pozitif kanıt (+%4.45). Substrat değişimi, ölü bir fikri diriltmenin en sık yoludur.

2. Çıktı sözleşmesi (her fikir bu zarfla çıkar)

FİKİR: <tek cümle, çürütülebilir iddia>
Operatör: <O1..O7>
İllet: <analojiyi/ilişkiyi TAŞIYAN yapısal denklik — yüzey benzerliği DEĞİL>
Kırılma noktası: <analojinin/ilişkinin nerede bozulduğu — ZORUNLU>
En ucuz çürütme: <onu öldürecek en küçük test; Mizan önkayıt tohumu.
  [A2] test kapasite/parametre ekliyorsa EŞLEŞİK-BÜTÇE kontrol kolu ZORUNLU>
Prior art: <en yakın literatür soyağacı, isim+yıl; ÜSTÜNLÜK iddiası varsa en
  güçlü relatif adıyla — o rakip karşılaştırma setinde değilse tier [S]'de kalır>
Tier: [S] / [H-aday] / [NK] / [GB]

İllet satırı boşsa fikir üretilmemiştir — atılır, “dekoratif” bile denmez. Prior art satırı “aranmadı” ise bir üstünlük/özgünlük iddiası [H-aday] OLAMAZ [A1].

3. Anti-desen tarama listesi

Her üretilen fikri şuradan geçir; takılan bayrağı al.

AD1 — Notasyon tesadüfü → [NK]

• Ne: sayısal/simgesel denklik yalnız keyfi bir birimde/bazda/temsilde tutuyor.
• Test: birim/baz/temsil/enstrüman değiştir; denklik hayatta kalıyor mu?
• Örnek (proje): golden-angle 137.5° ≈ 1/α 137.036 → radyanda %5600 fark. Birim-bağımlı tesadüf, yapı değil. Böyle bir denklik [NK] bayrağı almadan asla [H-aday] olmaz.
• Enstrüman-özgü kalibrasyon [A3]: bir eşik/marj/NULL, kullanılan enstrümanın KENDİ null dağılımından türetilir; enstrümanlar arası MİRAS ALINMAZ (MI-nat ≠ probe-R² ≠ AUC ≠ pseudospektral-abscissa). Farklı enstrümandan gelen eşiği taşıyan tohum [NK] bayrağı alır ve düzeltilmeden [H-aday] olamaz.

AD2 — Yüzeysel rezonans → at veya [S]

• Ne: kulağa derin gelen ama illeti isimlendirilemeyen analoji.
• Test: ne neye eşleniyor ve neden yük taşıyor, tek cümlede söyleyebiliyor muyum? Hayırsa süstür.
• Örnek (proje): “Kuramoto = anlam senkronizasyonu” — şiirsel ama illetsiz; yük-taşıyan hâli “seçici hizalanma = bağlam-bağımlı ağırlık”tı (O1 örneği).

AD3 — Doğrulama yanlılığı → simetri ekle

• Ne: üretilen adayların hepsi mevcut tezi okşuyor.
• Test: en az bir aday mevcut tezi kırıyor mu? Yoksa bir tane üret.

AD4 — Geçmiş-çürütme akrabası → [GB]

• Ne: fikir, daha önce Mizan’da [R] olmuş bir desenin akrabası.
• Test: proje çürütülen-desenler listesini (ör. refuted_and_open.md) tara; akrabalık varsa [GB] uyarısıyla üret veya ele.

AD5 — Ölçek/rejim sızıntısı → kapsam-şerhi

• Ne: bir rejimdeki (reduced-ölçek) fikri başka rejim iddiasına dönüştürmek.
• Test: öngörü hangi ölçekte doğrulanacak? Şerhi tohuma yaz.

AD6 — İz-tabanı prior’ı → önkayıtlı-öngörüye taban-oran yaz [A4]

• Ne: çok-negatifli bir araştırma-izinin (ör. “geometri hattı 7/7 negatif”) yeni bir üyesini, o izin taban-oranını önkayda yazmadan üretmek.
• Test: iz ≥N tutarlı negatifse dürüst taban-oran (≈ hit/N) önkayıtlı- öngörüye AÇIKÇA yazılır; yeni tohumun prior’ı bu tabana demirlenir.
• Kapsam-dışılık nüansı (kritik): taban yalnız izin ÖRNEKLEDİĞİ hücre için geçerlidir. Yeni tohum izin hiç girmediği bir rejimdeyse (ör. 7 negatif norm- koruyucu/zayıf-kuplaj iken tohum norm-KIRAN/non-normal), taban o tohum için out-of-distribution‘dır — düşük taban güçlü bir null-prior’ı GARANTİ ETMEZ. Bunu önkayda “taban ≈0/N ama iz bu hücreyi örneklemedi” diye iki-yönlü yaz.

4. Mizan önkayıt-tohumu şablonu

[H-aday] fikirleri, Mizan Registry Entry’sine doğrudan yapıştırılabilecek tohuma çevir (Kıyas burada durur; tier’ı Mizan/kullanıcı işler):

### HX — <fikir adı> `[H]` `[önkayıt tohumu — Kıyas O# üretimi, YYYY-MM-DD]`
*(Köken: Kıyas, operatör O#, <problem cümlesi>. İllet: <...>)*
- Formel: <çürütülebilir iddia>
- Metrik: <ne, hangi enstrümanla — dosya/script/veri>
- Kapasite-kontrol kolu [A2]: <ek bütçeyi jenerik kanala (genlik/köşegen/gizli
  boyut) veren simetrik kol; terfi kuralı: Δ(hedef) − Δ(jenerik-kapasite) ≥ eşik.
  Test kapasite EKLEMİYORSA "gerekmez" yaz>
- Eşik (öneri, Mizan kilitleyecek): <sayısal karar kuralı; enstrümanın KENDİ
  null'ından — miras alınmaz [A3]>
- Çürütme: <hangi sonuç öldürür; iki-yönlü bilgilendiricilik>
- Prior art (isimli): <en yakın soyağacı isim+yıl>
- Ayrım testi [A1]: <en güçlü relatif; karşılaştırma setinde mi; iddia edilen
  ayrım o rakibe karşı nasıl test edilecek>
- İz-tabanı öngörüsü [A4]: <ilgili iz varsa taban-oran + kapsam-içi/dışı şerhi>
- Kırılma noktası (Kıyas'tan taşınan): <analojinin sınırı>
- Anti-desen bayrağı: [NK]/[GB]/AD6/yok
- Maliyet: <kaba emek>
- DURUM: ⏳ Kıyas tohumu — Mizan önkaydı bekliyor