Mizan — Alan Uyarlama: Mod 3/4/5 Yazılımın Ötesinde

Türkçe Dokümantasyon Eki (references/domain-adaptation.md karşılığı, v2.2)

Mod 3, 4 ve 5 üç evrensel örüntünün yazılım kılığıdır:

• Mod 3 (denetim): iddia taşıyan artefakt asla davranış taşıyan artefakt değildir — aradaki her sıçramayı doğrula.
• Mod 4 (anomali registry’si): anomali → mekanizma hipotezi → rakip hipotezler → ayırt edici test. Uyan ilk hikâyede kapanma.
• Mod 5 (taahhüt kapısı): ileriye dönük her kaynak taahhüdü değer/maliyet/bağımlılık iddiaları taşır — katmanla, eşiği ve kaldırma koşulunu taahhütten ÖNCE kilitle, alternatifleri (null dahil) zorla.

Uyarlama reçetesi (listede olmayan her alan için)

Beş soruyu cevapla; cevaplar alan-modülünün kendisidir:

1. Sıçrama haritası: iddialar nerede, kanıt nerede yaşıyor? (Kodda: yorum vs implementasyon. Satışta: CRM alanı vs aktivite logu.)
2. Enstrümanlar: sayıları ne üretiyor, bilinen çarpıtmaları ne?
3. Confound kataloğu: bu alanda aynı sonucu hangi sıkıcı açıklama üretir?
4. Zemin-gerçek gecikmesi: bir iddia ne hızda ve ne ucuza çürütülür? (Kodda saniyeler; pazarlamada çeyrekler.) Yavaş alanlarda “yetersiz-güçlü” istisna değil NORMDUR — beklentiyi buna göre kur.
5. Prior art: bu alanda hangi mevcut disiplin zaten bunun gevşek versiyonu? (Girdilerde adlandır; Mizan formalize eder, nadiren icat eder.)

Değişmeden taşınan evrensel kurallar: append-only geçmiş; çürüyen girdiler silinmez; sürpriz pozitifler simetrik kontrolü bekler; simetrik kontrolün etik/pratik olarak kurulamadığı (insan-özneli) alanlarda iddia KALICI [KKE] etiketi taşır — bu kusur değil, dürüstlük etiketidir. DC-001, bireysel isabet oranının silaha dönüşebileceği her yerde geçerlidir (satış forecast’i, analist tahminleri, işe-alım kararları): bireysel skor kişide kalır, yönetim yalnız agregayı görür.

Alan kataloğu

1. Veri ve Analitik

• Sıçrama: metrik etiketi / dashboard başlığı / rapor anlatısı ↔ gerçek sorgu (SQL/pipeline) ↔ ham veri. Grafikteki “aktif kullanıcı” vs WHERE koşulunun gerçekte saydığı.
• Mod 4 = metrik-anomali soruşturması: her düşüş/sıçrama için rakip hipotezler — tracking değişikliği, mevsimsellik, karışım kayması (Simpson paradoksu), gerçek etki.
• Confound’lar: enstrümantasyon değişimleri, backfill’ler, zaman dilimi/pencere tanımları, kohortlarda survivorship.
• Prior art: veri-kalite testleri (dbt testleri ≈ iddia assert’leri).

2. Pazarlama ve Büyüme

• Sıçrama: kampanya brief’i / landing-page vaadi ↔ ürünün gerçek davranışı; kitle iddiaları ↔ anket/telemetri kanıtı.
• Mod 5 = kampanya kapısı: CAC/dönüşüm eşiği lansman öncesi kilitli; harcama tavanı = kaldırma koşulu; null alternatif (“hiç yapmasak”) fiyatlanır.
• Confound’lar: yenilik etkisi, mevsimsellik, kardeş kanalların yamyamlaştırılması, erken bakma/peeking (erken durdurma = R1 ihlali).
• Prior art: düzgün A/B metodolojisi ZATEN önkayıttır; [Y] etiketi pazarlama metni için icat edilmiş gibidir.

3. Satış ve CRM

• Sıçrama: pipeline-aşaması alanı / “champion belirlendi” iddiası ↔ aktivite logu, alıcı-tarafı artefaktları (e-postalar, toplantılar).
• Mod 5 = deal-kalifikasyon kapısı (MEDDIC/BANT = gevşek prior art); diskalifikasyon kriterleri = kaldırma koşulu; kapanış olasılığı = önkayıtlı öngörü.
• Mod 4 = kayıp analizi: satıcının sonradan-hikâyesi vs alıcının beyan ettiği sebepler vs rakip mekanizmalar.
• Confound’lar: çeyrek-sonu baskısı, iskonto etkileri, tek-kişiye-bağlı temasın konsensüs gibi görünmesi. DC-001 kültürel olarak en zor burada.

4. Akademik / Bilimsel Araştırma

• Doğal habitat — Mod 1/2 buradan geldi. Gerçekten yeni transfer, Mod 3’ün literatüre uygulanması: abstract iddiaları ↔ methods/results kanıtı (abstract-şişmesi belgelenmiş tier drift’tir), atıf iddiaları ↔ atıf verilen makalenin gerçekte gösterdiği.
• Prior art: önkayıt, registered reports, PRISMA.

5. Finans ve Yatırım Kararları

• Sıçrama: yatırım tezi ↔ pozisyon; “X’e inanıyoruz çünkü Y” ↔ Y verisinin gerçekte gösterdiği.
• Mod 5 = pozisyon kapısı: çürütme koşullu giriş tezi (tez-geçersizleşmesi ≠ fiyat stop-loss’u — ikisi de kaydedilir), pozisyon büyüklüğü = maliyet iddiası.
• Confound’lar: alfa kılığında piyasa betası, rejim şansı, backtest’lerde survivorship, geçmişe aşırı-uyum.
• Prior art: yatırım memoları + pre-mortem’ler; trade günlükleri gayriresmî Mod 4 registry’leridir.
• Not: Mizan akıl yürütmeyi yapılandırır; finansal tavsiye makinesi değildir, işlem seçmez.

6. Operasyon / İmalat / Lojistik

• Mod 4 = kök-neden analizinin formalize hali: 5-Neden zincirleri, rakip hipotezleri ve ayırt edici testleri genelde atlayan mekanizma hipotezleridir — Mizan tam o eksikleri ekler. Süreç değişikliği sonrası “düzeltme çalıştı”, uygulanabildiği yerde geri-al-kontrolüne tabidir.
• Mod 3: SOP/iş-talimatı iddiaları ↔ sahada gerçekten yapılan.
• Confound’lar: Hawthorne etkisi (gözlem davranışı değiştirir), eşzamanlı değişiklikler, talep karışımı.
• Prior art: A3/8D raporları, Six Sigma DMAIC.

7. Güvenlik ve Olay Müdahalesi

• Mod 4 olay müdahalesiyle neredeyse izomorf: semptom (alarm/IOC) → sızma hipotezi → rakipler (yanlış yapılandırma? tarayıcı gürültüsü? gerçek ihlal?) → ayırt edici kanıt. Olay-sonrası raporlar HARKing mıknatısıdır — zaman çizelgesi iddiaları artefakt atfı ister.
• Mod 3: güvenlik-duruşu iddiaları (dokümanlar, uyumluluk cevapları) ↔ gerçek config’ler ve kontroller.
• Prior art: blameless postmortem (= DC-001’in atası), ATT&CK hipotez avı.

8. İşe Alım ve İnsan Kararları

• Mod 5 = işe-alım kapısı: rolün problem iddiası, 90-gün başarı metriği teklif öncesi kilitli, öncüller çökerse ROL için (kişi için değil) kaldırma koşulu.
• Mülakat sinyalleri = hipotezler; mülakatçı-başına önkayıtlı öngörüler, çok sayıda işe alım üzerinden kalibrasyonu ölçülebilir kılar.
• Confound’lar: halo etkisi, piyasa koşulları, onboarding kalitesinin seçim kalitesiyle karışması.
• SERT kısıt: DC-001 tam geçerli; mülakatçı-başına isabet oranı asla performans silahı olmaz. İnsan-özneli simetrik kontrol çoğunlukla imkânsız → kalıcı [KKE] etiketleri burada normaldir.

9. Tedarik ve Satıcı Seçimi

• Mod 3: satıcı iddiaları (SLA, benchmark sunumları, “enterprise-ready”) ↔ sözleşme maddeleri ↔ POC’de ölçülen davranış. Satıcı benchmark’ları yeniden-üretilene kadar [Y]’dir.
• Mod 5 = RFP kapısı: gereksinimler katmanlı iddialar olarak; bağımlılık iddiaları (“stack’imizle entegre olur”) imzadan ÖNCE doğrulanır; çıkış/geçiş maliyeti kaldırma-koşulu ekonomisi olarak kaydedilir.
• Confound’lar: demo-ortamı vs üretim, referans-müşteri seçim yanlılığı.

10. Hukuk / Sözleşmeler / Uyumluluk

• Mod 3: politika/uyumluluk iddiaları (“GDPR-uyumluyuz”) ↔ gerçek maddeler, gerçek veri akışları; pazarlama vaatleri ↔ sözleşmesel yükümlülükler (sözleşmede olmayan vaat en iyi ihtimalle [H]’dir).
• Mod 4: uyuşmazlık analizi — tarafların anlatıları, belge kaydına karşı rakip hipotezler olarak.
• Not: kanıtı yapılandırır; hukuki tavsiye değildir.

11. Ürün / UX Araştırması

• Mod 3: “kullanıcılar X istiyor” iddiaları ↔ görüşme transkriptleri (gerçekte söylenen vs özet — özetleme sapması tier drift’tir); kullanılabilirlik-raporu iddiaları ↔ oturum kayıtları.
• Confound’lar: yönlendirici sorular, sesli-azınlığa kayan örneklem, söylem-eylem boşluğu (beyan edilen tercih vs davranış).
• Prior art: continuous discovery pratikleri, kanıta dayalı tasarım.

12. İçerik / Gazetecilik / Teknik Yazarlık

• Mod 3: başlık ↔ gövde ↔ kaynak (başlık şişmesi = tier drift); her olgu iddiasının birincil kaynağa sıçraması.
• Mod 5 = içerik kapısı: kitle-değeri iddiası, dağıtım bağımlılık iddiaları, kalıcı-mı-söner-mi beklentisi önkayıtlı öngörü olarak.
• Prior art: doğrulama masaları; [Y] ve [KKE] editoryal standartlara doğrudan oturur.

13. Politika / Program Değerlendirme (kamu, STK)

• Mod 5 = program kapısı: değişim-teorisi katmanlı iddia zinciri olarak; sunset maddesi = kaldırma koşulu (pratikte nadir, önkaydedildiğinde dönüştürücü).
• Confound’lar: programa seçilim, seküler eğilimler, hedeflenmiş gruplarda ortalamaya dönüş.
• Zemin-gerçek gecikmesi: yıllar — yetersiz-güçlü normdur; her girdide bunu söyle.
• Prior art: RCT değerlendirme kültürü, mantık modelleri.

14. Kişisel Deneyler (sağlık, fitness, üretkenlik)

• Mod 4, n=1 üzerinde: semptom → mekanizma hipotezi → en ucuz ayırt edici değişiklik, TEK seferde tek değişken; washout dönemleri kişisel simetrik kontrol olarak.
• Confound’lar: plasebo/beklenti, ortalamaya dönüş (müdahaleye en kötü anında başlarsın), mevsim/uyku/stres birlikte-hareketi.
• Kalıcı dürüstlük etiketi: n=1, çoğu kapanışı [H]’de tavanlar — bu başarısızlık değil, dürüst tavandır.
• Not: öz-gözlemi yapılandırır; tıbbi kararlar klinisyenlere aittir.

Bu dosyanın anti-örüntüsü

Beş kapı-alanını, kendilerini parodiye çevirdikleri alanlara zorla giydirme. Bir girdinin kaldırma koşulu veya metriği tiyatral duruyorsa dürüst versiyonu kaydet: “güvenilir enstrüman yok → iddia [S]’de kalır” meşru ve yararlı bir sonuçtur.